روحانى مجرد است ، قدر متيقّن بوسيلهء قوه‌اى غير از سلولهاى مغزى صورت ميگيرد ، ( ولو سلول‌هاى مغزى هم مدخليّت دارد ) نه اينكه ادراك مادى محض باشد و الّا اين همه اطلاعات ممكن نمىشد . ولى ما فرض كرديم كه شعور اثر ماده است و اين موضوع را از نظر علم و فلسفه فرضا مسلّم دانستيم ، آيا چه ضررى به متافيزيكى خواهد داشت ؟ آنها جهان را مولود ارادهء موجود واجب الوجودى ميدانند كه نسبت شدّت وجودى او بموجودات مادى از قبيل نسبت لايتناهى بصفر است ، بحديكه بعضى از متصوّفين وجود مادى را بواسطهء محدوديتهائى كه دارد ناديده گرفته و چنين ميگويند : مجموعهء كون را بدستور سبق * كرديم تصفّح ورقا بعد ورق حقّا كه نديديم و نخوانديم در او * جز ذات حق و شؤن ذاتيهء او البته اين شعر و نظائر آن فقط مبالغهء عارفانه و شعار تصوف است و الّا همهء خداشناسان عينيّت موجودات مادى را قبول دارند . آرى اين نيست كه متافيزيسن‌ها جهان مادى را مولود امر تصورى كه واقع خارجى نداشته باشد ميدانند ، خيلى ناروا و بى جا است ، و جز متهم ساختن آنها ديگر غرضى مد نظر نبوده ، و خلاصهء كلام فلاسفهء خداشناس و موحدين ديندار ، جهان مادى را مولود شعور و تصور و روح نميدانند بلكه مخلوق ارادهء موجود مجرد مطلق - كه خداوند جهان - باشد ميدانند . ( رابعا ) ادعاء اينكه ماده جاودانى و ازلى است ، و آفريده